Konularına göre deyimler

Konularına Göre Deyimlerin sınıflandırılması ve örnekler


1-ALAY VE EĞLENME MAKSADIYLA YAPILAN DEYİMLER:

a-Tasviri olup fiil karakteri taşımadan kullanılanlar: ör: Ayran budalası

b-Bir hüküm ifade edip atasözü değerine ulaşanlar: ör: Atı alan Üsküdar'ı geçti

c-Hikaye karakteri gösterenler: ör: Hoppala Fiilin hakim olduğu deyimler: ör:Akıldan yana züğürt olmak

2-HİKAYE DEYİMLERİ:

a-Tasviri mahiyette olanlar: ör: Adet yerini bulsun

b-Dua mahiyetinde olanlar: ör: Bereket versin

c-Hitap olarak kullanılanlar ör: Ayol

d-Üzüntüyü, eseflenmeyi ifade edenler: ör: Ah& hellip ;aksi şeytan

e-Konuşmayı devam ettirmek amacıyla kullanılanlar: ör: Ha, ne diyordum

f-Teselli mahiyetinde kullanılanlar: ör: Adam sen de

3-TASVİRİ NİTELİKTE DEYİMLER:

a-Tasviri olanlar: ör: Kuyu anası

b-Fiilin hakim olduğu deyimler: ör: Alçak gönüllü olmak

4-MÜBALAĞA DEYİMLERİ:

a-Tasviri mahiyette olanlar: ör: Ağzı açık kalmak

b- Alay ve eğlenme ihtiva edenler: ör: Dananın kuyruğunu koparmak

c-Küçümseme,tahkir ve ihtar unsurlarını içine alanlar:ör: Yüreğinde dağ açılmak

5-DUA DEYİMLERİ:

a-Nezaket ve iltifat unsurlarının hakim olduğu dua deyimleri: ör: Allah bir arada kocatsın

b-Vecize mahiyetinde olan dua deyimleri: ör: Nemrut'un ateşini Hz. İbrahim'e gülzar eden Allah, sizin de yaktığınız ateşi bize selamet nuru etsin.

c-İstihza yollu söylenen ve dalkavukluk çeşnisi ile bulunan deyimler: ör: Allah akıl versin, çok yaşa

d-Allah'a şükür anlamında yapılan deyimler: ör: Hamdolsun, bin şükür.

e-Büyü, tılsım bozmak veya yapmak için kullanılan deyimler: ör: Üzerliksin hevasın ,her dertlere devasın

6-İLTİFAT,DALKAVUKLUK,YALTAKLANMA VE SEVGİ DEYİMLERİ:

a-Saray çevresinde padişah ve diğer devlet ricalini tasvir, takdir ve dalkavukluk için kullanılan deyimler: ör: Devletli , efendi zadem

b-Sevgiliye veya yaranılmak istenen kimseye karşı kullanılan hitap deyimleri: ör: A canım, canımın içi, ciğerimin köşesi, elmasım
c- Sevgiliyi veya yaltaklık edileni tasvir için kullanılanlar: ör: Afeti can, gazali rana, hokka gibi ağızlı, kiraz gibi dudaklı

d-Sevilen veya yaranılmak istenen şahsa söylenen,fiilin hakim olduğu deyimler: ör:Keremin arpa tarlası gibi yanmak

e-Aşırı bir alçakgönüllülük veya kendini küçültmekle yapılan dalkavukluklar, yalvarmalar, dua mahiyetinde olanlar: ör: Bağışlayınız,af buyurunuz,Allah ömürler versin

7-BEDDUALAR:

a-Uzuvlar üzerine yapılan beddualar: ör: Ağzı kurusun, burnu kırılsın, elleri yumurcaktan kopsun

b-Soyut anlam taşıyanlar: ör:Adı batsın, Aklı kurusun

c-Vasıtala Beddualar: ör:Ziftin pekini ye

d-Alay yollu beddualar: ör: Deli diyenin tepesi delinsin, iki gözün bir delikten fırlasın

8-İHTAR MAHİYETİNDE DEYİMLER:

a-Tek kelimeden ibaret olanlar: ör:Savul,yıkıl v.b.

b-Soyut anlam taşıyanlar: ör: Hanya'yı Konya'yı haddini bildiririm.

c-Uzuvlara dayanılarak yapılan ihtarlar: ör:Ağzını düzelt,dilini tut

d-Vasıtalı ihtarlar: ör: Eşek sudan gelinceye kadar dövmek

9-KÜFÜR VE HAKARET DEYİMLERİ:

a-Kelime halinde olan, içinde tasviri, soyutluk ve hafif bir şekilde kıyaslama unsurları bulunan küfür ve hakaret deyimleri: ör: Alık, balkabağı, marsık, kınamsık

b-Tek kelime halinde olan fiili hakaret deyimleri: oldukları özellikler sıralanmıştır. Şimdi bu iki türün birbirleriyle olan ilişkilerini gözden geçirmeye çalışacağız.

Deyimlerin Atasözlerinden şöyle özetlenebilir:

1-Deyimler kavram ve durum bildirirler.
2-Deyimlerin mecazlı anlamı vardır.
3-Deyimlerin öyküsü, efsanesi ve kaynağı genellikle vardır.
4-Deyimleri anlatım kalıbı olarak görebiliriz.
5-Deyimlerde kesin hüküm, öğüt,yol göstericilik yoktur.yüzden genel kural oluşturmazlar. Not:Atasözleri için de yukarıda belirtilen açıklamaların tersi geçerlidir.

Deyimler ile atasözlerinin benzer tarafları şunlardır:

1-Her ikisinde de kelimelerde mecaz, istiare ve kinaye vardır.
2-Kelime dizilişleri değiştirilemez.
3-Sözdeki kelimelerin eş anlamlısını kelimenin yerine koymak olumlu bir sonuç vermez, sözü bozar.
4-Biçim yönünden birbirlerine benzerler. ör: Zıbarmak, kudurtmak

c-Birden fazla kelimeli fiili hakaret deyimleri: ör. Boyundan büyük işe kalkışmak

d-Tasvir unsuru hakim olanlar: ör: Ayran budalası, düz taban, çenesi düşük

e-Hayvanlardan yararlanılarak yapılan ve herif gibi kelimelerle beraber kullanılan ağır küfür ve hakaret deyimleri: ör: Ağanın beygiri, kılkuyruk herif, köpoğlu v.b.

10-SEDAYI TAKLİDEN MEYDANA GELEN DEYİMLER:

Bu deyimler, doğadaki tabii ses taklitleriyle yapıldıkları gibi anlamsız kelimelerin yan yana gelmesiyle de
meydana gelebilirler. Bunlarda amaç, tasvir ettikleri semantik manadır. Söz konusu ses taklidi bir kelimeyle açıklanır. ör: Bıcı bıcı yapmak.

Labels:



comment closed